मी पाहिलेला Manager
ही गोष्ट 1993 सालची आहे.
तेव्हा मी अगदी तरुण होतो. वयाच्या त्या टप्प्यावर “Management” म्हणजे काय, Manager म्हणजे कोण आणि Leadership म्हणजे नेमकं काय—याची मला अजिबात कल्पना नव्हती.
पण त्या वयात एका गावातल्या, दहावीपर्यंत शिकलेल्या एका शेतकरी तरुणाने मला Management चे असे धडे दिले, जे पुढे कित्येक पुस्तके वाचूनही कदाचित मला इतके सहज समजले नसते.
त्या माझ्या पहिल्या Management Guru चे नाव होते—
गणू रणशिंगे.
आज इतक्या वर्षांनंतर मागे वळून पाहताना जाणवतं की, Management हे पुस्तकात नसतं; ते माणसाला, परिस्थितीला आणि वेळेला समजून घेण्यात असतं.
एक वेगळा प्रयोग
आम्ही काही तरुण मित्र एका संस्थेशी जोडलेलो होतो. सामाजिक प्रबोधन आणि अभ्यासपूर्ण दृष्टिकोनातून नवतरुणांमध्ये बदल घडवून आणणे, त्यांना नवीन गोष्टी, प्रयोग आणि प्रयत्न करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हा त्या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता.
चव्हाण सर, जोशी सर आणि भिडे सर हे आमचे गुरु म्हणावे किंवा मार्गदर्शक.
एकदा त्यांनी आम्हाला एक आगळावेगळा Challenge दिला—
“शहरातील मुलं गावात जातील आणि गावातील मुलं शहरात येतील.”
दोन्ही गटांनी आपापल्या अनुभवातून एकमेकांना समजून घ्यायचं होतं.
आमचा विषय होता—
गाव, गावातील लोक, उत्पन्नाचे स्रोत, राहणीमान, जीवनशैली आणि आवश्यक असणारे बदल.
गावातील मुलांसाठी याच्या अगदी उलट—
शहर, शहरातील लोक, उत्पन्नाचे स्रोत, राहणीमान, जीवनशैली आणि आवश्यक बदल.
आम्हाला जुन्नर तालुका देण्यात आला.
संस्थेने राहण्याची आणि जेवणाची व्यवस्था होईल असं सांगितलं होतं. तरीही आम्ही शहरातली मुलं. “काय भरोसा?” म्हणून प्रत्येकाने थोडे तांदूळ, डाळ, मीठ-मसाला आणि भाकरीचे पीठ बरोबर घेतले.
काही झालं तर कुठेतरी चूल पेटवायची आणि पोटाची सोय करायची.
प्रवास तीन दिवसांचा होता.
११ मुलांचा प्रवास
ठरल्याप्रमाणे आम्ही रात्री भांडूपहून जुन्नरसाठी ST पकडली.
आम्ही एकूण ११ मुलं होतो. वय साधारण १७ ते २०. आणि त्यात मी सर्वांत लहान.
ST मध्ये फक्त पाच जणांना बसायला जागा मिळाली.
आमची शरीरयष्टीही बारीक असल्यामुळे एकमेकांच्या मांडीवर बसत आम्ही संपूर्ण प्रवास केला!
सकाळी साधारण ६.३० वाजता जुन्नर डेपोत पोहोचलो. सकाळचे विधी आटोपले, एक वडापाव खाल्ला आणि आठच्या सुमारास शिवनेरीला जायला निघालो.
पैशांची अडचण असल्यामुळे पायीच निघालो.
साधारण अर्ध्या-पाऊण तासात शिवनेरीच्या पायथ्याशी पोहोचलो.
आणि तिथे आमची भेट झाली—
गणू रणशिंगे उर्फ गणूशी.
वय साधारण २५-३०.
उंच—जवळपास ६ फूट १ इंच. पिळदार शरीरयष्टी. गोरा रंग. दिसायला एखाद्या Hero सारखा.
पण आवाजात एक वेगळाच ठामपणा.
जणू काही या माणसाने आयुष्यात खूप काही पाहिलं होतं.
गंमत म्हणून आम्ही त्याचं शिक्षण विचारलं.
तोही तितक्याच गंमतीने म्हणाला—
“MBBS.”
आम्ही सगळे थक्क!
धोतर, पांढरा सदरा आणि डोक्यावर गांधी टोपी असलेला हा माणूस डॉक्टर कसा काय?
आमचे आश्चर्याने पडलेले चेहरे पाहून गणू मोठमोठ्याने हसायला लागला आणि म्हणाला—
“MBBS म्हणजे—Matric Bomblat Bomblat Success!”
आम्हीही पोट दुखेपर्यंत हसलो.
पण पहिल्याच भेटीत गणूने आमची सगळी मनं जिंकली होती.
पहिला Management Lesson
माणूस समजून घ्या, मग निर्णय घ्या.
गणूने आम्हाला शिवनेरी किल्ला व्यवस्थित फिरवला. प्रत्येक गोष्ट समजावून सांगितली.
पण माझ्यासाठी खरी Management Lesson त्यानंतर सुरू झाली.
गणूने आम्हाला विचारलं—
“तुमची आंघोळ वगैरे झाली आहे का?”
आम्ही सगळ्यांनी सांगितलं—
“नाही.”
तो लगेच म्हणाला—
“कुणाकुणाला पोहता येतं?”
आमच्या ११ जणांपैकी फक्त चौघांनाच पोहता येत होतं.
बाकी आम्ही सगळे अक्षरशः किनारपट्टीवरचे—पाण्याशी जन्मापासून मैत्री नसलेले!
आमची अवस्था पाहून गणू म्हणाला—
“काही हरकत नाही. धरणात पोहायला जायची गरज नाही. आपण एक किलोमीटरवरच्या ओढ्यावर जाऊ. तिथे पाणी कमी आहे. पोहता न येणाऱ्यांनाही मजा करता येईल.”
किती साधं वाक्य.
पण आज Management च्या भाषेत त्याचा अर्थ किती मोठा आहे!
सर्वांची क्षमता सारखी नसते.
सर्वांची भीती सारखी नसते.
सर्वांची Comfort Zone सारखी नसते.
Leader तोच जो सर्वांत सक्षम व्यक्तीच्या क्षमतेवर निर्णय घेत नाही, तर संपूर्ण Team ची क्षमता समजून घेतो.
गणूने आमच्यावर आपला निर्णय लादला नाही.
त्याने आमच्या मानसिकतेचा अंदाज घेतला, सर्वांना मान्य होईल असा पर्याय शोधला आणि निर्णय घेतला.
“Understand different mindsets quickly and take a common decision acceptable to all.”
हा माझ्या आयुष्यातला पहिला Management Lesson होता.
वेळेचं भान—आणि आनंद थांबवण्याची कला
गणू आम्हाला ओढ्यावर घेऊन गेला.
जवळपास ५०-६० मीटरपर्यंत पाणी होतं. खोली साधारण ४-५ फूट. तळ व्यवस्थित दिसत होता.
आम्ही एक-दोन तास अक्षरशः धुमाकूळ घातला.
पण बरोबर १०.३० वाजता गणूने बाहेर यायला सांगितलं.
आम्हाला अर्थातच अजून खेळायचं होतं.
पण गणूला माहिती होतं—
मुलांना बाहेर यायला १०-१५ मिनिटं जाणार.
आणि ११ वाजता धरणाचे दरवाजे उघडतात.
धरण ५-६ किलोमीटर दूर होतं.
पण पाण्याला अंतराची भाषा कळत नाही.
गणूला धोका घ्यायचा नव्हता.
त्याने आमची मजा थांबवली, पण आमचं आयुष्य धोक्यात घातलं नाही.
Management मध्ये याला म्हणतात:
“Know when to stop—even when the team wants to continue.”
Manager म्हणजे फक्त Team ला आनंद देणारा माणूस नाही.
कधी कधी Team ला न आवडणारा निर्णय घेऊनही Team चे रक्षण करणारा माणूस म्हणजे Leader.
भूक लागण्याआधी भुकेचा विचार
आमची १०.२० ची बस चुकली होती.
पुढची बस दुपारी दोन वाजता होती.
म्हणजे आता चालत जाण्याशिवाय पर्याय नव्हता.
११-११.१५ वाजले होते.
इतका किल्ला फिरलो, ओढ्यावर खेळलो आणि आता चालत जायचं होतं.
भूक लागणं साहजिक होतं.
आणि तेवढ्यात आमची नजर गणूच्या सायकलवर पडली.
Carrier ला एक पोतं बांधलेलं होतं.
आम्हाला वाटलं—यात काहीतरी खायला असणार.
आणि आमचा अंदाज खरा ठरला.
गणूने जवळपास अर्धं पोतं चुरमुरे आणि एक किलो तिखट फरसाण आणलं होतं.
पुढे अर्ध्या-पाऊण किलोमीटरवर त्याच्या नातेवाईकाचं शेत होतं.
तिथे आम्ही बसलो.
शेतातून कांदा आणि मिरची आणली.
सगळं एकत्र केलं.
भेळ तयार!
ताज्या कांद्याचा गोडवा आणि हलकासा तिखटपणा.
ती भेळ इतकी अप्रतिम लागली की, त्या पोत्याचा अक्षरशः फडशा पडला.
आणि आम्ही पुढच्या प्रवासाला निघालो.
आज विचार केला तर जाणवतं—
गणूने आम्हाला फक्त भेळ खायला दिली नव्हती.
त्याने Planning शिकवलं होतं.
त्याने गणित केलं होतं—
मुले तरुण आहेत → किल्ला फिरतील → ओढ्यावर पोहतील → चालतील → भूक लागेल.
आणि त्यात बस चुकली तर?
“मुलांचं काय खरं नाही!”
त्यामुळे त्याने आधीच उपाय तयार ठेवला होता.
Management Language मध्ये:
Pre-prediction of team needs.
On-the-spot problem solving.
Preparation for the next task.
खरा Manager समस्या निर्माण झाल्यावर उपाय शोधत नाही.
तो समस्या निर्माण होण्याआधी तिचा अंदाज घेतो.
“अजून १०-२० फर्लांग!”
आम्ही भरपूर चाललो होतो.
आणि सारखं गणूला विचारत होतो—
“अजून किती लांब चालायचं आहे?”
त्याचं एकच उत्तर—
“बस, अजून १०-२० फर्लांग!”
आम्हाला “फर्लांग” म्हणजे किती हेच माहिती नव्हतं!
पण रस्ता मात्र अप्रतिम होता.
एका बाजूला ओढा, दुसऱ्या बाजूला हिरवीगार शेती आणि त्यातून वाहणारा थंडगार वारा.
आमचा प्रवास सुखद झाला होता.
मी रस्त्याच्या कडेला असणारे Miles दाखवणारे दगड पाहण्याची मला सवय होती. ST मधून प्रवास करताना उलटीचा त्रास व्हायचा आणि “आपलं गाव किती लांब आहे?” हे समजण्यासाठी मी ते दगड पाहायचो.
त्यामुळे आम्ही किती अंतर चाललो आहोत याचा मला अंदाज येत होता.
पण गणू मात्र अजूनही—
“अजून १०-२० फर्लांग!”
आज वाटतं, कदाचित तो आम्हाला अचूक अंतर सांगत नव्हता.
तो आम्हाला “किती बाकी आहे” यापेक्षा “चालत राहा” हे सांगत होता.
कधी कधी Leader ला Team ला संपूर्ण रस्ता सांगायची गरज नसते.
त्याला फक्त पुढचं पाऊल दिसायला हवं.
भुट्ट्याचा धडा—Relationship Management
रस्त्याच्या कडेला एका शेताच्या बांधावर एक शेतकरी भुट्टे भाजत होता.
गणूने त्याला पाहिलं.
तो त्याचा मित्र निघाला.
गणूने त्याच्याशी काही बोलण्याआधीच त्या शेतकऱ्याने आपल्या शेतातून २०-२५ भुट्टे काढले.
मोटी शेकोटी केली.
प्रत्येकाच्या कडेला एक-एक भुट्टा सालासकट ठेवला.
काही मिनिटांत भुट्टे तयार झाले.
त्यावर मीठ-मसाला लावून त्याने आम्हाला दिले.
त्या भुट्ट्याची चव अजूनही माझ्या लक्षात आहे.
आजही तशी चव कुठे मिळाली नाही.
आम्ही ५-१० मिनिटं आराम केला.
ताजेतवाने झालो.
पुन्हा मजा-मस्ती सुरू झाली.
आणि गणू शांतपणे आमचं निरीक्षण करत होता.
तो फक्त आम्हाला फिरवत नव्हता.
तो आम्हाला वाचत होता.
Mind Reading म्हणजे काय?
गणूने अचानक विचारलं—
“तुमचं मूळ गाव कुठलं?”
आम्ही एकमुखाने सांगितलं—
“आम्ही सगळे मालवणी. फक्त दोन जण साताऱ्याचे आणि एक नगरचा.”
तो म्हणाला—
“म्हणजे तुम्ही सगळे मासे-भात खाणारे मुलं?”
आम्हीही एकमुखाने—
“हो!”
इतक्यात मागून सायकलवरून त्याचा भाऊ आला असावा. त्याने गणूच्या कानात काहीतरी सांगितलं आणि तो पुढे निघून गेला.
त्या दिवशी गणूच्या घरी गोंधळाचा कार्यक्रम होता.
संपूर्ण गाव आणि पाहुण्यांची जेवणाची व्यवस्था त्याच्या घरी होती.
पण गणूच्या लक्षात आलं—
या ११ मुलांचीही जेवणात व्यवस्था करावी लागेल.
आणि त्याला आणखी एक गोष्ट माहिती होती—
“ही मुलं कोकणातली आहेत. यांना मसाला भातावर ताव मारायला आवडणार.”
व्यवस्थापन म्हणजे “डेटा” नव्हे; निरीक्षण!
संध्याकाळी साधारण ३-४ वाजता आम्ही त्याच्या गावात पोहोचलो.
१५-१६ किलोमीटर चालल्यामुळे आम्ही प्रचंड थकलेलो होतो.
त्याच्या घरून गूळ, कच्च्या शेंगा आणि पाणी आधीच शाळेत आणून ठेवले होते.
आमची राहण्याची व्यवस्था शाळेत करण्यात आली होती.
संध्याकाळी ७-७.३० पर्यंत आम्ही चांगली झोप काढली.
Fresh होऊन देवळात गेलो.
चहा झाला.
आणि रात्री ९-९.३० च्या सुमारास जेवायला बसलो.
गणूने आम्हा सगळ्यांना पहिल्याच पंक्तीत बसवलं.
आमच्यासाठी मसाला भात वाढला गेला.
आम्ही ताव मारायला सुरुवात केली.
मसाला भात संपत आला.
आणि अजून गावातील लोक जेवायचे बाकी होते.
तेव्हा गणू अगदी सहज म्हणाला—
“काय काळजी करता? मी अगोदरच अजून एक भाताचा टोप करून ठेवला आहे.”
आम्ही त्याच्याकडे पाहतच राहिलो.
तो पुढे म्हणाला—
“मुलं कोकणातली आहेत. मसाला भातावर ताव मारणार, याचा मला पूर्ण अंदाज होता. म्हणून सगळं आधीच नियोजन करून ठेवलं.”
हा माझ्या आयुष्यातला सर्वांत मोठा Management Lesson होता.
गणूने आम्हाला पहिल्यांदा पाहिलं तेव्हा त्याला आमच्याबद्दल काहीच माहिती नव्हतं.
पण तीन दिवसांत त्याने आमची—
Geography समजून घेतली.
Food habits समजून घेतल्या.
Physical capacity समजून घेतली.
Financial capacity समजून घेतली.
Mentality समजून घेतली.
Risk appetite समजून घेतली.
Needs समजून घेतल्या.
आणि अपेक्षा समजून घेतल्या.
दुपारच्या भेळीवर आम्ही ज्या पद्धतीने तुटून पडलो होतो, त्यावरून त्याने आमच्या भुकेची “depth” ओळखली होती.
आम्ही जवळपास १५-१६ किलोमीटर चाललो होतो, त्यामुळे आमची शारीरिक क्षमता त्याला कळली होती.
आमच्या खिशात फार पैसे नव्हते.
आमच्याकडे मिळून साधारण ₹३०० एवढेच पैसे होते.
त्यातून आम्हाला मुंबईला परत जायचं होतं.
हेही गणूने समजून घेतलं होतं.
त्याला आमच्याकडून एकही पैसा खर्च करून घ्यायचा नव्हता.
आमचे पैसे वाचवायचे.
आम्हाला त्रास होऊ द्यायचा नाही.
आणि तरीही आम्हाला पूर्ण आनंद मिळवून द्यायचा.
हीच तर Need Facilitation आहे.
शेवटचा दिवस—जेव्हा Manager ने आपली खरी ताकद दाखवली
गणू पहाटे उठला.
गावातील एका मोठ्या नेत्याकडे गेला.
त्यांची Mahindra Jeep घेऊन आला.
गाडीमध्ये पूर्ण Diesel भरलं.
आणि आम्हा ११ मुलांना घेऊन फिरायला निघाला.
त्याने आम्हाला तीन गावं फिरवली.
साखर कारखाना दाखवला.
लेण्याद्रीच्या गणपतीचं दर्शन घडवलं.
भीमाशंकरचं दर्शन घडवलं.
आणखी एक-दोन ठिकाणं दाखवली.
आणि संध्याकाळी साधारण ५-६ वाजता आम्हाला आमच्या घरी आणून सोडलं.
आम्ही त्याला खूप विनंती केली—
“आजचा दिवस तरी आमच्यासोबत थांब. आमचाही पाहुणचार घे.”
पण तो म्हणाला—
“साहेबांची गाडी परत द्यायची आहे. उद्या सकाळी त्यांना बाहेर जायचं आहे.”
आणि तो निघून गेला.
तीच आमची गणूशी शेवटची भेट.
त्यानंतर गणू मला पुन्हा कधीच भेटला नाही.
पण गणू माझा पहिला Management Guru झाला.
तो मोठ्या कॉलेजमध्ये शिकलेला नव्हता.
त्याच्याकडे MBA ची Degree नव्हती.
त्याने Management ची पुस्तकं वाचली होती की नाही, मला माहीत नाही.
तो फक्त दहावी शिकलेला होता.
पण त्याला माणसं वाचता येत होती.
त्याला परिस्थिती वाचता येत होती.
त्याला वेळ वाचता येत होता.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं—
त्याला जबाबदारी समजत होती.
आजच्या Corporate जगात आपण Management साठी अनेक शब्द वापरतो.
KPI, Strategy, Planning, Leadership, Risk Management, Cost Control, Resource Allocation, Customer Experience, Team Building…
पण गणूने हे सगळं कुठल्याही Presentation शिवाय, कुठल्याही PowerPoint शिवाय आणि कुठल्याही Management Degree शिवाय करून दाखवलं.
माझ्यासाठी गणू म्हणजे—
- Time Management
- Decision Making
- Fast Solution
- Problem Solving
- People Reading
- Friendly Environment
- Geographical Analysis
- Need Facilitation
- Fund Management
- Application of Funds
- Resource Optimisation
- Risk Management
- Marketing Strategy
- Emotional Control
- Patience
- Relationship Management
- Strong Governance
- Strong Stand
- And above all—Great Leadership
पण या सगळ्यापेक्षा गणूने मला एक मोठी गोष्ट शिकवली—
Management म्हणजे माणसांकडून काम करून घेणे नव्हे; माणसांना समजून घेऊन त्यांच्यासाठी योग्य निर्णय घेणे.
आणि Leadership म्हणजे पुढे चालणे नव्हे.
Leadership म्हणजे आपल्या मागे चालणाऱ्या प्रत्येकाची काळजी घेऊन त्याला सुरक्षितपणे पुढे घेऊन जाणे.
आजच्या तरुण Manager साठी गणूचा एक धडा
तुमच्याकडे मोठी Degree असू शकते.
तुमच्याकडे MBA असू शकते.
तुमच्याकडे लाखो रुपयांचा Budget असू शकतो.
तुमच्याकडे अत्याधुनिक Technology असू शकते.
पण जर तुम्हाला तुमच्या Team ला समजून घेता येत नसेल, त्यांच्या गरजा ओळखता येत नसतील, संकट येण्याआधी त्याचा अंदाज घेता येत नसेल आणि योग्य वेळी “थांबा” म्हणता येत नसेल—तर तुम्ही Manager असाल, पण Leader नाही.
गणूने मला शिकवलं—
People First.
Safety First.
Need First.
Planning Always.
Decision on Time.
And Leadership Without Noise.
तो कदाचित स्वतःला Manager म्हणाला नसता.
पण माझ्यासाठी—
गणू रणशिंगे हा माझा पहिला Manager होता.
आजही माझ्या मनात त्याच्यासाठी एकच भावना आहे—
गणू जिथे कुठे असेल, तिथे तो सुखरूप आणि आनंदी असेल, याची मला पूर्ण खात्री आहे.
कारण काही माणसं आपल्या आयुष्यात फार काळ राहत नाहीत.
काही माणसं पुन्हा कधीच भेटत नाहीत.
पण काही माणसं—
आपल्याला आयुष्यभरासाठी एक विचार देऊन जातात.
गणू माझ्यासाठी असाच एक माणूस आहे.
तो माझा पहिला Management Guru होता.
आणि तो सदैव माझा Management Guru राहील.
॥ श्री स्वामी समर्थ ॥
पुन्हा एका नव्या आठवणीसोबत, एका नव्या कथेसोबत.
आपला बंधू-मित्र
विनायक